झाले मोकळे आकाश

Name:

मी कोण ?ह्या प्रश्नाच उत्तर देण्याचा कित्येकदा निष्फळ प्रयत्न केला आहे. अहं च्या सुखासाठी दर वेळी हे असे नवीन ध्यासाने पछाडल्यागत धावत सुटायच हे आता सुरू आहे. एक जीवंत माणूस म्हणून संवेदनाचा हा ब्लॉग

Tuesday, November 14, 2006

गॅलपागस बेटे

गॅलपागस बेटे
पॅसिफिक महासागरात आढळणारा साधारण १३ मोठी बेटे आणि १००हून अधिक लहान बेटांचा एकत्रित समूह गॅलपागस ह्या नावाने ओळखला जातो. ही बेटे दूरवर समुद्रात एवढी एकाकी भासतात की जगात यापुढे कोणते वस्तीचे ठिकाणच नसावे. ह्या बेटांच्या छायाचित्राचा दुवा लेखाच्या शेवटी दिला आहे. गालापागोस बेटांची कित्येक वैशिष्टे आहेत की ज्यामुळे ती बेटे चटकन लक्षात रहावीत. मोठे हौदाएवढे कासव, ड्रॅगनएवढे सरडे , चार डोळ्यांचे मासे ही त्यापैकी काही. आपले बूट फाटू शकतील एवढे धारधार दगडही याच बेटावर आढळतात. ह्यासर्वांमुळेच ही बेटे जगातील् इतर बेटांहून वेगळी आहेत. पॅसिफिक महासागरात साधारण ६००मैल दूर समुद्रात ह्या बेटांची टोके दिसतात. माणसाला कोड्यात टाकणारे आणि त्याची जिज्ञासा वाढवणारे ही बेटे आहेत यात शंका नाही.

ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर उरलेले अवशेष त्या टोकांवर दिसले नाहीत तर नवलच. काटेरी निवडुंगाचे साम्राज्य ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर उरलेल्या खडकांवर चहूकडे माजलेले दिसते. बेटांवर पाऊस पडतो त्या भागात दलदल निर्माण होते. ढगांनी काही उंच उंच पर्वत शिखरे झाकली आहेत की काय असा भासही निर्माण होतो. त्या ढगांमुळे झाडझुडपे असणारी जंगले अधिकच लपून बसतात.

बेटांवरील बराच भाग पहाताच असे वाटते की इथे जीवसृष्टी असणे शक्यच नाही. परंतु जगाच्या इतर कोणत्याही भागात न आढळणारे हजारो प्राणी ह्याच बेटावर किनाऱ्यालगत रेतीवर ते प्राणी बेटावरील दलदलीतून वाट काढतात आणि दगडांच्या सुळक्यावर चढून समुद्रात गडप होतात.
स्पॅनिश भाषेत अवाढव्य कासवाला गॅलापागोस म्हणतात . ह्या बेटांवर आढळणाऱ्या महाकाय कासवांमुळेच या बेटांना गॅलापागोस हे नाव प्राप्त झाले असावे. ह्या कासावाची पाठ एवढी मोठी असते की मोठाले बाथटब उलटे करून रांगेत ठेवले आहेत असाच भास होतो. ह्या कासवांचे कळपच्या कळप निवडुंगावर चरत समुद्रकिनाऱ्यावर फिरत असतात. कोणे एके काळी त्यांची संख्या खूप असली तरी मानवाने शिकार केली त्यामुळे त्यांची संख्या रोडावली आहे. कित्येक प्राणी समूळ नष्ट झाले आहेत तर काहींना संरक्षणाची गरज आहे.

ह्या बेटांवर कधी गेलात आणि तुम्हाला जर ह्या कासवांचीच भिती वाटली तर महाकाय सरडे पाहून आपली भितीने गाळण उडेल यात शंका नाही. ह्या सरड्यांना एग्वाना म्हणतात. ड्रॅगन सारखे वा छोट्या डायनोसॉरसारखे दिसणारे हे सरडे या बेटावर मोठ्या संख्येने आढळतात. त्यांचे दात अणकुचीदार आणि बळकट असतात. त्यांच्या पंज्याची नखे धारधार असतात. या सरड्यांपैकी काही फक्त जमिनीवर तर काही फक्त समुद्रात राहातात. दिसायला प्रचंड मोठे आणि भितीदायक वाटतात पण ह्या बेटावर आढळणारी कासवे व सरडे माणसाला इजा करतीलच असे नाही. येथे पाण्यात व जमिनीवर आढळणाऱ्या प्राण्यांनी खूप संख्येने मनुष्यप्राणी पाहिलेले नाही, त्यामुळेच की काय ती माणसाला पाहून बिचकतात.

बेटांभोवती खूप गार पाणी असले तरी बेटांवर गरम वारे वाहतात त्यामुळे थंड हवेच्या प्रदेशात आढळणारे पेन्ग्विन्स आणि सील येथे आढळतात तसेच उष्ण हवामानात राहणारे फ्लेमिंगोसुद्धा येथे दिसतात. मानवाव्यतिरिक्त आपले अन्न मिळवण्यासाठी इतर गोष्टींचा, आयुधांचा आधार घेणारे प्राणी खूप क्वचित आढळतात. या बेटांवर राहणारे फिंच काडीचा किंवा निवडुंगाच्या दांड्याचा उपयोग करुन लहान भेगेतून वा छोट्या जागेतून किडे बाहेर काढतात. कॉरमोरॅन्टस नावाचे पक्षी जमिनीवर वस्ती करतात पण भक्ष्य मिळवण्यासाठी पाण्यात पोहत जातात. त्यांना कधीही उडत नाहीत.

गॅलापागोस बेटांवर खलाशी व व्हेल माशाची शिकारी हे अधिक आढळून येत असत पण प्रसिद्ध संशोधक चार्ल्स डार्विनमुळे ह्या बेटांची माहिती जगाला मिळाली. संशोधन करत असताना डार्विनने ह्या बेटांचा शोध लावला. सुमारे १०० हून अधिक वर्षापुर्वी डार्विन या बेटांवर येऊन गेला. त्याला असे जाणवले की या बेटावर आढळणारे प्राणी जगाच्या इतर भागात कुठेही आढळत नाहीत. त्याला ह्या बेटावरील सरडे पोहताना दिसले, फिंच आपले अन्न मिळवण्यासाठी काडी वापरताना दिसला. एका बेटावर त्याला अगदी लहान मानेचे कासव जमिनीवरून आपले अन्न खाताना दिसले तर एका बेटावर लांब मान असणारे कासव आपले अन्न म्हणून उंच झाडाचा पालाच खात होते. ह्यासर्वाचा डार्विनला उत्क्रांतीचा सिद्धात मांडण्यास उपयोग झाला.

पेंग्विन

रंगीबेरंगी पिसारा फुलवणारा मोर, झाडावर टकटक आवाज करत लाकूड तोडणारा सुतार पक्षी, एका पायावर झोपणारा हेरॉन, आपल्या चोचीलगतच्या पिशवीत एक मोठा मासा ठेवू शकणारा पेलिकन, वेगाने पंख हालवणारा हमिंगबर्ड ही काही वैविध्यपूर्ण पक्षांची उदाहरणे आहेत. या सर्वाहून अधिक लक्ष वेधणारा पक्षी म्हणजे पेंग्विन असे आम्हाला वाटते.

आश्चर्य म्हणजे या पेंग्विनला उडता येत नाही पण गोठवून टाकणाऱ्या गार पाण्यात वेगाने पोहता मात्र येते. पाण्यात खोलवर उडी मारता येते, पोहता येते आणि तेवढ्याच वेगाने पाण्यातून कित्येक फूट वर उडी मारता येते. एवढेच नाही तर इतर पक्ष्यांप्रमाणे वाळक्या काटक्या, पाने फक्त याचा वापर ते घरट्यासाठी करत नाहीत तर काही पेंग्विन पक्ष्यांचे घरटे दगडाचेसुद्धा असते. ह्या लेखात आपण पेंग्विनची आणखी काही वैशिष्ट्ये पाहू.

एका जातीच्या पेंग्विन पक्ष्याची मादी अंडं देते आणि दूर समुद्रात निघून जाते. पेंग्विन जोडप्यातील नर आपल्या पायावर अंडं सांभाळून ठेवतो. त्याच्या पोटावरील एका पडद्यामुळे ह्या अंड्याला ऊब मिळते . अंड्यातून पिलू बाहेर यायच्यावेळी मादी परत येते आणि आपल्या चोचीने राखाडी रंगाच्या छोट्या पिलाला भरवते. त्या वेळी नर अन्नाच्या शोधार्थ निघतो.
पेंग्विनचे फिक्क्या रंगाचे पोट आणि गडद रंगाची पाठ त्यांचे शत्रूपासून संरक्षण करते. पोटाच्या फिकट रंगामुळे पोहताना ते पाण्यातील इतर प्राण्यांना चटकन दिसत नाहीत. तर आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांना त्यांची गडद रंगाची पाठ आणि पाण्याचा गडद रंग ह्यातील भेद कळत नाही.
पेंग्विन पक्ष्याची एक जात दगडांचे घरटे करते. एका दुसऱ्या जातीचा पेंग्विन एका वेळी दोन अंडी देतो, एक आकाराने मोठे असते तर दुसरे लहान. फक्त मोठ्या अंड्यातून पिलू बाहेर येते असे आढळले आहे. पेंग्विन मग दुसरे लहान आकाराचे अंडे का देतो याचा उलगडा मात्र झालेला नाही.

पेंग्विनच्या वसाहती
दक्षिण ध्रुवावर जेथे बराच काळ रात्र आणि कडाक्याची थंडी असते तिथे पेंग्विन आढळतात. उत्तर अमेरिका, युरोप आणि आशिया खंडात पेंग्विन आढळत नाहीत. या प्रदेशातील प्राणिसंग्रहालयात कधी कधी पेंग्विन दिसतात. उत्तर ध्रुवाच्या आर्टिक भागातसुद्धा पेंग्विन्स आढळत नाहीत.
गॅलापागोस पेंग्विन्स
गॅलापागोस पेंग्विन्स हे उष्ण हवामानाच्या प्रदेशात गॅलापागोस बेटांवर आढळणारे सर्वात लहान पेंग्विन्स आहेत. ह्यांच्या मानेवर एक बारीक पांढरी रेषा असते. त्याच्या पोटावर वरची बाजू खाली दिसणारा घोड्याच्या नालेच्या सारखा आकार असतो. ह्यांच्या पोटावरचे काळे ठिपके लहान असतात. त्यामुळे आपल्याला मॅगेलेनिक पेंग्विन्स व ह्यांच्यातील फरक समजतो. विषुववृत्ताजवळच्या गरम हवामानात आपल्या शरीराचे तापमान कमी ठेवण्याकरता हे पेंग्विन्स पाण्यात पोहतात व आपल्या अन्न शोधतात. आपल्या पाय भाजू नयेत म्हणून हे त्यांना आपल्या पंखांनी झाकतात. हे पेंग्विन्स मुख्यतः लहान आकाराचे मासे खातात. गॅलापागोस बेटे हीच सर्वात उत्तरेकडची पेंग्विनची वसाहत आहे.

अंटार्क्टिका भागात पेंग्विनच्या एम्परर, जेंटू, ऍडली व चिनस्ट्रॅप ह्या जाती आढळतात .

एम्परर पेंग्विन्स
त्यापैकी अंटार्क्टिका भागात राहणारे एम्परर पेंग्विन्स हे जगातील आकाराने सर्वात मोठे पेंग्विन्स आहेत. -६० डिग्री सेल्सियस एवढ्या कमी तापमानात हे पेंग्विन्स जगू शकतात. ते साधारणपणे ४ फूट उंच असून त्यांचे वजन अंदाजे ९० पौंड असते. त्यांचे सरासरी आयुष्य सर्वसाधारणपणे २० वर्षे असते. ४थ्या वर्षापासून हे पक्षी प्रजोत्पादन करू शकतात.
त्यांच्या शरीराचा आकार त्यांना ह्या थंड भागात जिवंत राहण्यास मदत करतो. ह्यांचे पंख आखूड असतात. त्यामुळे पाण्यात मोठे मासे पकडण्याकरता हे ९०० फुटांपर्यंत खोल उडी मारू शकतात. लेपर्डसीलपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी ते ताशी १०-१५ कि.मी. वेगाने पोहू शकतात.
एम्परर पेंग्विनची मादी एक मोठे अंडे देते. त्यानंतर मादी अन्नाच्या शोधार्थ दूर जाते. त्या अंड्याची काळजी अंदाजे ९ आठवडे नर घेतो. आपल्या पायावर ते अंडे घेऊन असे नर घोळक्याने किंवा कळप करून उबवत असतात. त्याच्या बाहेरील पंखाच्या आतल्या बाजूला ह्या पक्ष्यांना आणखी एक ऊबदार आवरण असते ज्यामुळे त्यांचा थंडीपासून बचाव होतो. अंड्याचे रक्षण करताना उपाशी राहिल्याने नराने वजन जवळजवळ अर्धे कमी होते. सह्या महिन्यात ह्यांच्या पिलांची पूर्ण वाढ होते. त्यावेळीच उन्हाळा सुरू होण्याच्या बेतात असतो. त्यावेळी हे सर्व पेंग्विन्स समुद्रात परत येतात. ह्या पक्ष्यांच्या शरीरावर तेलकटपणा जास्त असतो ज्यामुळे त्यांचे शरीर पाण्यात कोरडे राहते.
जेंटू पेंग्विन्स
जेंटू पेंग्विन्सचे घरटे वाळूच्या व खडकाळ किनाऱ्यावर असते. ते दगड, छोटे खडे, गवत, काड्या असे जे चटकन मिळेल ते साहित्य घेऊन आपले घरटे बांधतात. घरटे बांधण्याकरता एकमेकांचे दगड व उपयुक्त साहित्य हिसकावून घेण्यासाठी कित्येकदा ते आक्रमत होतात व प्रसंगी लढतातही. ह्यांची पिले साधारण ३० दिवस घरट्यात राहतात. अंदाजे १०० दिवसात त्यांची पूर्ण वाढ होते व ते स्वावलंबी होतात.

ऍडली पेंग्विन्स
ऍडली पेंग्विन्स हे ह्या खंडात राहणारे व सर्वात लहान आकार असणारे पेंग्विन्स आहेत.
ह्यांची उंची २८ इंच असून, वजन अंदाजे ४ किलो असते. हजारो पेंग्विन्सच्या कळपात हे खडकाळ किनाऱ्यावर आपले घरटे बांधतात . ह्या पेंग्विन्सची लांब शेपटी खूप ताठ असते. हे पक्षी चालत असताना शेपटीवरील पिसे जमिनीवर घासत जातात. ह्यांचे पोट पांढरे असून डोके आणि पाठ काळ्या रंगाची असते. ह्यांच्या डोळ्याभोवती एक पांढरे वर्तूळ असते. आपल्या पोटाने रेती, छोटे दगड व भुसभुशीत बर्फ बाजूला करत हे पेंग्विन्स वाट काढतात व एका ठिकाणाहून दुसरीकडे जातात.
इतर पेंग्विनसप्रमाणे ह्यांच्यातील नर अंड्याचे रक्षण करतो, नर व मादी दोघे आळीपाळीने पिलासाठी अन्न शोधून आणतात. ऍडली पेंग्विन्सचे पिलू इतर पेंग्विन्सपेक्षा लवकर मोठे होते. पण आपल्या पिलाचे व घरट्याचे रक्षण असल्यामुळे ऍडली पेंग्विनना सर्वाधिक करावे लागते कारण लहान आकार असल्याने त्यांना बऱ्याच प्राण्यांपासून धोका असतो.
हे पेंग्विन्स पाणी पिण्याऐवजी बर्फ खातात.

चिनस्ट्रॅप पेंग्विन्स
चिनस्ट्रॅप पेंग्विन्स ह्यांची जगात सर्वाधिक संख्या आहे.
अंटार्क्टिका भागात चिनस्ट्रॅप पेंग्विन्स मोठ्या संख्येने आढळतात. ते प्रचंड मोठे कळप करून राहतात. बरेचदा हे समुद्रातील मोठ्या हिमनगांवरही राहतात. हे सर्वात धीट पेंग्विन्स आहेत आणि कित्येकदा इतर पेंग्विनशी लढतातही. हे आपल्या सहकाऱ्यांना ज्या कर्कश व विशिष्ट आवाजात साद घालतात त्यामुळे त्यांना 'स्टोन क्रॅकर ' असे नाव दिले आहे.

दक्षिण अमेरिकेतील पेंग्विन्सचिली आणि अर्जेंटिनाच्या किनाऱ्यांवर मॅगॅलॅनिक पेंग्विन्स व हम्बल्ट पेंग्विन्स आढळतात. याशिवाय फॉक्लंड बेटांवर जेंटू, रॉकहॉपर,मॅगॅलॅनिक आणि मॅकरोनी पेंग्विन्स आढळतात. यापैकी जेंटू पेंग्विन्सची माहिती आपण आधी करून घेतली आहे.
हम्बल्ट पेंग्विन्स-
हम्बल्ट पेंग्विन्सना पेरुवियन पेंग्विन्स म्हणतात. हे चिली आणि पेरूच्या किनाऱ्यावर व लगतच्या बेटांवर आढळतात. हम्बल्ट नावाच्या युरोपियन संशोधकाने ह्यांचा सर्वप्रथम शोध लावला म्हणून त्यांना त्याच नावाने ओळखतात. हम्बल्ट पेंग्विन्स आफ्रिकन पेंग्विनसारखे दिसतात पण हम्बल्ट आकाराने लहान असतात व त्यांचे पंख आफ्रिकन पेंग्विन्सपेक्षा मोठे असतात हा मुख्य फरक आहे.
मॅगेलॅनिक पेंग्विन्स
मॅगेलॅनिक पेंग्विन्स अर्जेंटिना, चिली व फॉक्लंडच्या खडकाळ किनाऱ्यावर राहतात. हे त्यातल्या त्यात उष्ण हवामानात राहणारे सर्वात मोठे पेंग्विन्स आहेत. त्यांच्या मानेवर एक रुंद काळा पट्टा असतो व त्यांच्या पोटावर एक उलट्या घोड्याच्या नालेच्या आकाराचा पट्टा असतो. त्याशिवाय त्यांच्या छातीवर बारीक ठिपके असतात. त्यांची उंची अंदाजे २७ इंच आणि वजन ४ किलो असते. ह्या पेंग्विनची मादी दोन अंडी देते आणि दोन्हीतून पिले बाहेर येतात. नर आणि मादी आळीपाळीने अंड्याचे रक्षण करतात व पिलांना भरवतात. गरम हवामानाच्या कालखंडात त्याच्या डोळ्याभोवती असणारी पिसे कमी होतात व त्या जागी फिकट गुलाबी पट्टा तयार होतो. हिवाळ्यात त्यांना पुन्हा पिसे पूर्वीसारखी वाढतात. रॉकहॉपर आणि मॅकरोनी पेंग्विन्सची माहिती आता करून घेऊ या.
रॉकहॉपर पेंग्विन्स-
अंटार्क्टिक भागातील बेटांवर हे पेंग्विन्स आढळतात. त्यांना हे नाव त्यांच्या दगडावर उड्या मारत जाण्याच्या सवयीमुळे दिले आहे. ते १८-२३ इंच उंच असतात व त्यांचे वजन अंदाजे ५ ते ८ पौंड असते. ( २-३ किलो). त्यांच्या डोक्यावर लक्षवेधक रंगाची पिसे असतात. हे 'क्रेस्टेड पेंग्विन्स' ह्या जातीचे पेंग्विन्स आहेत. ह्यांचा आवाज मोठा व कर्कश असतो. ते चटकन कुणावरही हल्ला करतात. नर आणि मादी आळीपाळीने १० - १० दिवस अंड्याचे रक्षण करतात. साधारण ३०-३२ दिवसात पिलू बाहेर येते.
मॅकॅरोनी पेंग्विन्स
या बेटांवर आढळणारे मॅकॅरोनी पेंग्विन्स आफ्रिका आणि दक्षिण आफ्रिका खंडाच्या टोकालगत तसेच अंटार्क्टिका भागातल्या बेटांवरही आढळतात. दगडांच्या फटीत किंवा चिखलात छोटे भोक पाडून मॅकॅरोनी पेंग्विन्स घरटे करतात. ते दोन अंडी घालतात. त्यापैकी आधी घातलेले अंडे आकाराने लहान असते. कित्येकदा त्यातून पिलू बाहेर येत नाही. एकमेकांशी लढण्यात ते फुटते. किंवा इतर प्राण्याने खाल्ल्यामुळे त्याचा नाश होतो. दुसरे अंडे आकाराने मोठे असून त्यातून पिलू बाहेर येते. अंडे उबवण्याचे काम नर आणि मादी दोघे आळीपाळीने दीर्घ काळ करतात. : ३३ ते ३७ दिवसात ह्या अंड्यातून पिलू बाहेर येते. २३ ते २५ दिवस नर नवजात पिलाची काळजी घेतो. त्यावेळी मादी पिलाकरता अन्न आणते. पिलू ६० ते ७० दिवसांचे झाले की पिलाचे पंख तोपर्यंत बळकट होतात आणि ते स्वतः अन्न मिळवू शकते. तोपर्यंत त्याचे माता पिता त्या पिलाची काळजी घेतात आणि दर एक दोन दिवसांनी त्याला अन्न भरवतात

Monday, August 28, 2006

याआधीच्या लेखात आपण भाषेच्या नैसर्गिक विकासाचे टप्पे व भाषेचा प्राथमिक विकास हा उत्क्रांतीचा वारसा आहे ते पाहिले. या अनुषंगाने मेंदूच्या रचनेचा आढावा घेतला. आता मानवाच्या मेंदूच्या कोणत्या भागात आणखी कोणती कार्ये चालतात ते पाहू. या सर्वांचा आपल्याला भाषेचे बाजूकरण कसे होते, केव्हा होते , डावखुऱ्या माणसात त्याचा मेंदू कसे कार्य करतो हे समजवून घेण्यास मदत होईल.
मेंदूच्या अर्धगोलांत कार्याची विभागणी
मानवाचा डावा मेंदू अधिक प्रबल आहे हे सत्य असले तरी डाव्या आणि उजव्या मेंदूत उच्चस्तरीय बौद्धिक कार्याची विभागणी झाली आहे - विश्लेषण, उपलब्ध माहितीच्या आधारे निश्चित अशी कारणमीमांसा(analysis and deduction), एका वेळी एक आणि एकापाठोपाठ एक असे साखळी पद्धतीने विचार(serial thinking) ही कार्ये मेंदूच्या डाव्या अर्धगोलात होतात. समस्यांची तर्कशुद्ध बौद्धिक मीमांसा सुद्धा डाव्या अर्धगोलात होते.
उपलब्ध माहितीचे संकलन, थोड्या माहितीच्या आधारे बऱ्याच मोठ्या अंदाजाची बांधणी , वेगवेगळ्या विचारधारांचा एकाच वेळी पाठपुरावा(parallel thinking) ही कार्ये उजव्या अर्धगोलात होतात. स्वाभाविक अंतःप्रेरणा व मनोभावना यांच्या आधारे एखादा प्रश्न सोडवणे, एखाद्या गोष्टीची चिकित्सा व उद्बोधन ही कार्ये मेंदूच्या उजव्या अर्धगोलात होतात.
थोडक्यात आपण ज्याला बौद्धिक म्हणतो ते मेंदूचे व्यापार डाव्या अर्धगोलात होतात. उजव्या हाताने कामे करणाऱ्या माणसाचा डावा अर्धगोल अधिक प्रभावी असतो. गणित, गहन शास्त्रीय प्रश्नांवर विचार , वाणीचे उद्बोधन , साहित्यलेखन ही डाव्या अर्धगोलाची मक्तेदारी आहे. ज्या व्यक्ती गणितात प्राविण्य मिळवतात त्या उत्तम साहित्यिकही होऊ शकतात वा उत्तम साहित्यिक गणितात प्राविण्य मिळवू शकतात असेही म्हणता येईल, कारण ही दोन्ही कामे डाव्या अर्धगोलाची आहेत. कित्येकदा आवड, परिस्थिती व इतर काही कारणांनी हे प्रत्यक्षात शक्य होत नाही त्यामुळे मला भाषा जास्त येते, गणित कसे येणार असे गैरसमज सुद्धा निर्माण होतात.
जेव्हा माणूस बारकाव्यांचा, सूक्ष्म तपशीलांचा विचार करतो तेव्हा तो डावा अर्धगोल वापरतो. समीरकरणे सोडवताना डावा अर्धगोल वापरतो. पण माणूस जेव्हा व्यापक ,ढोबळ स्वरूपाची वैचारिक क्रिया करतो तेव्हा त्याच्या मेंदूचा उजवा अर्धगोल कार्यरत असतो. प्रदूषण वाढत राहिले तर मानवावर त्याचा काय परिणाम होईल असा व्यापक विचार माणसाच्या मेंदूच्या उजव्या अर्धगोलात चालतो.
मेंदूच्या दोन्ही अर्धगोलांमध्ये संदेशांचे दळवळण सुरु असते. अनेक वेळा काही कारणाने डावा मेंदू निकामी झाला तर त्याचे काम उजवा भाग करतो असे सुद्धा आढळले आहे.
मेंदूच्या उजव्या आणि डाव्या अर्धगोलांच्या कार्याची तुलना पुढील कोष्टकात केली आहे. जगण्यासाठी, संरक्षणासाठी लागणारे कौशल्य हे डाव्या मेंदूत रूजले आहे असे अनुमान त्यावरून काढता येईल.
मेंदूचा डावा अर्धगोल मेंदूचा उजवा अर्धगोल
खोल विचार, विश्लेषणशक्ती ढोबळ , स्थूलमानाने विचार
गणिते, शास्त्रे संगीत, रंग, चित्रे
कालाधिष्ठीत विचार स्थलाधिष्ठीत विचार
वाणीच्या ध्वनींचे बोधन निःशब्द अभिव्यक्ती
बौद्धिक प्रक्रिया भावनिक प्रकिया
भाषेचे बाजूकरण(lateralization of language)
अगदी अनादिकालापासून उजव्या हाताने माणूस शस्त्रे बनवायला शिकला व सहकाऱ्यांशी ध्वनिसंवाद करू लागला. तेव्हापासून उजवा हाताच्या स्नायूंचे कार्य व वाणीकार्य डाव्या मेंदूत बिंबले आहे. पण हे वाणीचे बाजूकरण जन्मतः झालेले नसते. ते ठराविक वयात सुरू होते. साधारण हे बाजूकरण सहाव्या वर्षी सुरू होते व अंदाजे बाराव्या तेराव्या वर्षी पूर्ण होते असे संशोधकांचे म्हणणे आहे. बाजूकरणाविषयी एकमत असले तरी ते केव्हा पूर्ण होते याविषयी एकमत नाही. हे बाजूकरण एकदा पूर्ण झाले की नवीन भाषा शिकणे बरेच कठीण होते. हे पहिल्या व दुसऱ्या अशा दोन्ही भाषांविषयी आढळले आहे. जसजसे हे बाजूकरण डाव्या मेंदूत पक्के होते तसतसे इतर भाषांचे, ध्वनींचे, उच्चाराचे विविध पर्याय मेंदूतून नाहीसे होतात. मग दुसऱ्या भाषेचे उच्चार सहज प्राप्त होत नाहीत ते शिकावे लागतात. परभाषिकांना आपल्या भाषेतील व आपल्याला परभाषेतील उच्चार हुबेहूब करता येत नाहीत असा एकंदरीत अनुभव आहे. म्हणूनच दुसरी भाषा शिकण्याची सुरूवात लहानपणी व लवकरात लवकर करायची असते. वाणीचे शुद्ध उच्चार लहानपणी मेंदूत ठ्सणे का आवश्यक आहे ते आपल्या लक्षात आले असेलच. ध्वनीभांडार कमी असणारी भाषा जे बोलतात त्या माणसांना इतर भाषा शिकणे अधिक अवघड जाते. उदाहरण म्हणून स्पॅनिश भाषीक लोकांना इंग्रजी शिकणे अवघड जाते असे आढळते.
भाषातज्ज्ञ वाणीचे उच्चार (phonotics,) उच्चारसंहिता (phonology), भाषेचे व्याकरण? (syntax) , शब्दसंग्रह ? (lexicon), भाषार्थ?(semantices) आणि भाषाप्रयोग ?( pragmatics) असे पाच भाग करतात. ह्यात पहिले तीन सहाव्या वर्षाअगोदर मेंदूत बिंबवायला हवेत. मग शाळकरी वयात हस्ताक्षर, शुद्धलेखन, वाड्मयीन भाषा, निःशब्द अभिव्यक्ती यांचा अधिक विकास होतो.
डावखुरा माणूस व भाषा
वर केलेली सर्व विधाने उजव्या हाताने काम करणाऱ्या माणसाला लागू होतात. मग डावखुऱ्या माणसाचे काय बरे? आरशातल्या प्रतिमेप्रमाणे त्याचे वाणीकार्य उजव्या अर्धगोलात होते का? नाही. याचे कारण असे की बहुतेक डावखुरी माणसे दोन्ही हाताचा वापर करत असतात. त्यांच्याही मेंदूचा डावा अर्धगोलच अधिक प्रबल असतो. जी १-२ % माणसे खरी डावखुरी असतात, सर्व कामे डाव्या हातानेच करतात, त्यांचा मात्र उजवा अर्धगोल प्रबल असतो. त्यांच्या वाणीचे बाजूकरण उजव्या अर्धगोलात होते. खऱ्याखुऱ्या डावखुऱ्या मुलाला जर आईवडिलांनी सक्तीने उजवा हात वापरायला लावला तर त्याच्या वाणीत तोतरेपणा निर्माण होऊ शकतो असे संशोधकांचे म्हणणे आहे.
द्वैभाषिक मेंदू व भाषांचे बाजूकरण
हातांचा वापर व वाणी यांच्या केंद्रांची संलग्नता व त्यांचे अतूट नाते हा उत्क्रांतीने मानवाला दिलेला वारसा आहे. उत्क्रांतीमध्ये मानवाला दोन भाषा शिकण्याची गरज निर्माण झाली नाही. तेव्हा दोन भाषा शिकणे हे नैसर्गिक नाही. काही कारणाने सक्तीने दोन भाषा शिकणाऱ्या मुलांच्या शैक्षणिक पिछेहाटीमुळे दोन भाषा एकदम शिकण्यानेच ही मुले मागे पडतात असा समज बराच काळ होता पण आता तो गेल्या दशकातील संशोधनाने दूर झाला आहे.
जेव्हा लहान मूल सहाव्या वर्षापूर्वीच दोन भाषांच्या प्रभावाखाली असते तेव्हा ते अगदी नैसर्गिकरित्या दोन भाषा अवगत करते. दोन भाषा कानावर पडल्यामुळे त्यांच्या मेंदूत कोणत्याही प्रकारचा गोंधळ होत नाही. बोलताना काही वेळा एका भाषेत मूल दुसऱ्या भाषेतला शब्द वापरते पण कालांतराने सुशिक्षित पालकांच्या मदतीने मुलाची प्रगती जास्त होते. अशा द्वैभाषिक मुलाच्या मेंदूचे बाजूकरण कसे होते? त्याची पहिली भाषा ही बहुधा ज्याच्या सहवासात अधिक काळ मूल राहते ती होते आणि ती डाव्या अर्धगोलात ठसते. तर दुसरी भाषा उजव्या मेंदूत केंद्रित होते असा अनुभव आहे. पण याबद्दल तज्ज्ञांमध्ये अजून एकमत नाही.द्वैभाषिकात दोन भाषांचे ज्ञान मेंदूत दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी साठवले जाते. अशा व्यक्तीमध्ये भाषाज्ञान व क्षमता यांची केंद्रे उजवीकडे स्थायी झाल्याने डाव्या अर्धगोलाची बरचशी कामे उजवा अर्धगोल स्वीकारतो. उजवा मेंदू डाव्याचे विश्लेषणात्मक काम स्वीकारतो व स्वतःचे कामही जास्त चांगले करतो असे आढळून येते.
जी मुले सहाव्या वर्षापूर्वी दोन भाषा चांगल्या आत्मसात करतात ती जास्त चांगले शैक्षणिक यश मिळवतात असा आता अनुभव आहे. कनेडियन मानसतज्ज्ञ वॉलेस लॅम्बर्ट याच्या संशोधनातून असे आढळले आहे की दोन भाषा उत्तम जाणणारी द्विभाषिक मेले प्रत्येक परीक्षेत एकभाषी मुलांच्या पुढे असतात.
दुसऱ्या भाषेचे ज्ञान आणि ती भाषा बोलण्याची क्षमता यांचे स्थायीकरण उजव्या अर्धगोलात होते त्यामुळे तो अधिक प्रज्वलित होतो व उच्च बौद्धिक क्षमतेत भर टाकतो असा अर्ध सुद्धा द्विभाषिक मुलांवर केलेल्या संशोधनातून निघतो आहे. म्हणजे उजवा अर्धगोल डाव्या गोलाचेही काम करतो आणि उजव्याचेही .असेच निष्कर्ष जगाच्या इतर बहुभाषिक देशात झालेल्या संशोधनानंतर निघाले आहेत.
जागतिकीकरणाचे परिणाम
आजवर जगावर डाव्या मेंदूचे वर्चस्व होते असे म्हणायला हरकत नाही. शाळा कॉलेजात, आर्थिक व्यवहारात यश मिळवून देणारी विश्लेषणक्षम बुद्धिमत्ता ही डाव्या अर्धगोलाची मक्तेदारी. पण आता केवळ तर्कशुद्ध विचार करुन काम करता येणे याबरोबर विविध भाषा येणे हेसुद्धा जरूरीचे आहे. जागतिकीकरणाने जगात झपाट्याने बदल होत आहेत. जगभरातील तर्कशुद्ध विचार करून होणारी कामे, तसेच उद्योगधंद्यांची सर्विस ऑपरेशन्स, ग्राहकसेवा केंद्रे अशी कामे कमी खर्चात जगातील पूर्वेकडचे देश आनंदाने करायला तयार आहेत. भारत आणि चीन या स्पर्धेत पुढे आहेत. थोडक्यात सांगायचे तर इंग्रजी बोलू शकणारा भारत देश पश्चिमेकडची बौद्धिक कामे कमी खर्चात करू शकतो तर पश्चिमेची अवजड कारखानदारी चीनकडे जाण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत.
भविष्यात असे व्यवसाय निर्माण होतील की ज्यासाठी मानवाला उजवा व डावा अशा मेंदूच्या दोन्ही अर्धगोलांकडून कामे करून घेण्याची गरज निर्माण होईल. उजवा अर्धगोल जरी मेंदूच्या डाव्या अर्धगोलाच्या प्रभावाखाली असला तरी अगदी लहानपणीच मुलांना दोन भाषा शिकवून त्यात पारंगत केले तर दुसरी भाषा उजव्या अर्धगोलात स्थीर होईल. ती भाषा शिकताना मेंदूचा उजवा अर्धगोल जागृत होईल, हा जैविक नियम आहे. त्यामुळे भविष्यात अशी द्वैभाषिक मुले अधिक चांगले व्यावसायिक यश संपादन करू शकतील.
काही चित्रे
टेंपोराल लोब
मानवाचा मेंदू - उजवा व डावा अर्धगोल

आभार
language introductory Readings, Ed, Virginia Clark et al 1994
Higher Congnitive Functions, डॅनियल ट्रेनेल, ह्युमन प्रेस २०००
रिवेंज ऑफ द राइट ब्रेन- डॅनियल पिंक, वायर्ड मॅगऍझिन , फेब-२००५
द इफेक्ट्स ऑफ बायलिंग्विझम ऑन द इन्डिव्हिज्युअल-लॅम्बार्ट वॅलेस ई, न्युयोर्क अकॅडमिक प्रेस, १९७७
लॅन्वेज डेव्हलपमेंट- अ बायोलॉजिकल रिव्हियू- विजय सबनीस
विकिपिडिया
वेटिंग

भाषाविकास - एक जीवशास्त्रीय आढावा- भाग २
उत्क्रांती व भाषाविकास
स्वसंरक्षणासाठी व शिकारीसाठी लागणारे कोणतेही प्रभावी साधन नसणारा मनुष्यप्राणी खरे तर केव्हाच नामशेष झाला असता पण जगण्यासाठी नवीन गोष्टी तो शिकत गेला; प्रथम उजव्या हाताचे स्नायू वापरून दगडाची शस्त्रे बनवणे व त्यांनी शिकार करणे. शिकार करून प्रामुख्याने तो आपले पोट भरायचा. ताशी तीस ते चाळीस मैल अशा वेगाने धावू शकणाऱ्या प्राण्याची शिकार करायची म्हणून त्याला एकमेकांशी सहकार्याने राहण्याची गरज निर्माण झाली. कळपाने राहणाऱ्या मनुष्यप्राण्याच्या सहकार्यातून संवाद निर्मिती झाली. इतर मानवांशी त्याचा ध्वनीसंवाद सुरू झाला. इतर प्राण्यांमध्ये एकमेकांना असे संदेश देणे आढळतेच. ह्या मानवाच्या संवादातून पुढे भाषेचे ध्वनी व शब्द जन्माला आले, भाषेचा जन्म झाला. उजव्या हाताच्या छोट्या स्नायूंना आदेश देणारी व वाणीची मज्जाकेंद्रे उत्क्रांतीमध्ये मेंदूत एकाच वेळी निर्माण झाली आहेत म्हणून ती संलग्न आहेत.
ह्याबदलांबरोबर आदिमानवाचा मेंदू आकाराने वाढू लागला. मेंदूच्या बाह्य भागाची फार मोठी वाढ झाली. उत्क्रांतीमध्ये या मेंदूला नवमेंदू असे म्हणतात. इतर सर्व प्राण्यांमध्ये मेंदूचे आकारमान व शरीराचे आकारमान यांच्या प्रमाणाचा आकडा अगदी कमी असतो. पण मानवाच्या बाबतीत तो आकडा बराच मोठा आहे. शरीराच्या प्रमाणात या नवमेंदूचा आकार तिप्पट आहे. कोणत्याही प्राण्याला मानवाएवढा नवमेंदू नाही. हया नवमेंदूमध्ये वाणी व भाषा सर्वप्रथम जन्माला आली. लेखी भाषा जरी फक्त साडेपाच हजार वर्षापूर्वी सुरू झाली तरी लाख दोन लाख वर्षापासून मानव अशा वाणीच्या माध्यमातून संवाद साधतो आहे.
उजव्या हाताच्या स्नायूंना प्रेरणा देणारी मज्जाकेंद्रे त्याच्या डाव्या मेंदूत निर्माण झाली. त्याच केंद्राभोवती जवळपास वाणीकेद्र निर्माण झाले. हाताच्या स्नायूंना आदेश देणारे केंद्र व तोंडाच्या स्नायूंना आदेश देणारे केंद्र यांचे आदिकालापासून नाते आहे. उजव्या बाजू अर्धांगवायुने निकामी झालेल्या माणसाची वाचा ह्याचमुळे कधी कधी जाते किंवा तिला आघात पोहोचतो असे आपल्याला आढळते.
मानवी मेंदूची रचना व कार्य
मानवी मेंदू दोन अर्धगोलांचा बनलेला आहे, डावा व उजवा. ह्या दोन अर्धगोलांच्या बाह्य करड्या भागात माणसाची उच्चस्तरीय बौद्धिक कार्ये चालतात. १८६४ मध्ये पॉल बोका नावाच्या एका शास्त्रज्ञाने दाखवले की मेंदूच्या एका विशिष्ट भागाला इजा झाली तर त्या व्यक्तीचे उच्चार व व्याकरण दूषित बनतात पण ध्वनिग्रहण व उद्बोधन शाबूत राहाते. ह्या भागाला 'बोकाज् एरिया 'असे नाव पडले. १८७४ मध्ये जर्मन शास्त्रज्ञ कार्ल वेर्निक याने दाखवून दिले की मेंदूच्या कपाळालगतच्या भागाला म्हणजे 'टेंपोरल लोबला' इजा झाली की शब्दाचे अर्थ व वाणीचा प्रवाह दोन्ही विस्कळीत होतात. या भागाला 'वर्निक प्रदेश' असे नाव मिळाले आहे..
मेंदूची उच्च उद्बोधन कार्ये पार पाडणारी केंद्रे खूप सलग व एकमेकात मिळलेली असतात. कार्याप्रमाणे मेंदूचे घटक आपण वेगळे करू शकत नाही पण मेंदूला इजा झालेल्या व्यक्तींच्या कार्यात दिसणाऱ्या कमतरतेतून आपण विविध भागांचे कार्य अजमावू शकतो पण निश्चित असे अनुमान काढू शकत नाही. तरीही काही गोष्टी आता सर्वमान्य आहेत. मेंदूच्या पृष्ठभागावरील एक मोठी चीर त्याचे दोन भाग पाडते, पुढचा आणि मागचा. मागच्या भागात संवेदनांचे ग्रहण, उद्बोधन होते तर पुढच्या भागात शरीराला आदेश देणारी कार्ये होतात. तळाशी असणाऱ्या टेंपोरल लोब प्रदेशात ध्वनिग्रहण व उद् बोधन होते.
मानवी मेंदूच्या कार्याचा एक मूलभूत नियम आहे- मेंदूकडे येणारे संवेदनांचे प्रवाह व मेंदूकडून इंद्रियांकडे जाणारे आदेश डाव्या व उजव्या बाजू ओलांडतात. शरीराच्या डाव्या बाजूकडून येणाऱ्या संवेदना उजव्या मेंदूत व डाव्या मेंदूतून निघणारे आदेश उजव्या बाजूच्या स्नायूंकडे पोहोचतात. संवेदना व आदेशांचे वहन करणारे तंतू एकमेकांना ओलांडून विरुद्ध बाजूला जातात. तरीही डाव्या व उजव्या अर्धगोलाचे काम सारखे नाही. उजव्या हाताने प्रामुख्याने कामे करणाऱ्या माणसात मज्जासंस्थेवर मेंदूच्या डाव्या अर्धगोलाचे वर्चस्व असते असा एक समज होता पण आता दोन्ही अर्धगोलात काही ठराविक कार्येच केली जातात असे समजले जाते.
भाषा, गणित ह्यांसारखी बौद्धिक कार्ये डाव्या अर्धगोलातच होतात, तेव्हा डाव्या अर्धगोलाचे वर्चस्व नसले तरी मेंदूचा डावा अर्धगोल विशेष प्रभावी असणे हे मानवी मज्जासंस्थेचे एक वैशिष्ट्य आहे. हा प्रभाव उत्खननातून अनेक पुराव्यातून सिद्ध झाला आहे. हा लेख अधिक मोठा करण्यापेक्षा डाव्या व उजव्या मेंदूत होणारी उच्चस्तरीय बौद्धिक कार्याची विभागणी व भाषेचे बाजूकरण आपण पुढील भागात पाहूया.

भाषाविकास- एक जीवशास्त्रीय आढावा- भाग १
मूल काही महिन्यांचे असते तेव्हापासून एका विशिष्ट प्रकारच्या ध्वनीला ठराविक प्रकारचा प्रतिसाद देऊ लागते असा आपल्यापैकी बऱ्याच जणांचा अनुभव असावा. जेवढा सराव जास्त तेवढा विविध ध्वनींना प्रतिसाद मिळू शकतो हे सुद्धा अनुभले असेल. थोडक्यात सांगायचे तर एवढ्या लहान वयातील अशा शिक्षित वागणुकीने बाळ ऐकते त्याचे त्याचा मेंदू उद्बोधन करत असतो.
मानवी मेंदूत होणारा वाणीचा विकास हा दोन गोष्टींवर अवलंबून असतो. एक उपजत आणि दुसरे म्हणजे शिकून अंगी बाणवलेल्या वागणुकीच्या मिश्रणातून. जगातील सर्व लहान बाळे एक जैविक आणि दुसरा जनुकीय असा प्रोग्रम घेऊन जन्माला येतात. गर्भावस्थेत असल्यापासूनच बाळाला आईचा आवाज परिचित असतो असे आता संशोधनाने सिद्ध झाले आहे.
ह्या काळात एकापेक्षा अधिक भाषा बोलता येतात असे कित्येक आहेत, किंबहुना जागतिकीकरणाने निर्माण झालेली ती एक गरज आहे असे म्हणावे लागेल. भारतीयांना किमान तीन भाषा येत असतात असे म्हणूया. त्याशिवाय मातृभाषा एक व दुसऱ्या प्रांतात राहणे, भिन्न भाषिक जोडीदार, परदेशात निवास तर कधी आवड अशा कारणांनी काही भारतीयांना त्यापेक्षा अधिक भाषा येत असतात. आशियातील कित्येक देशात असे आढळते तसेच असे अनुमान आशियाबाहेरील देशांबद्दल आता काढता येईल. ह्या सर्व भाषा शिकणे का शक्य होते आणि त्यावेळी मेंदू कसे काम करतो हे सर्व जाणून घेणे अतिशय कुतुहलाचे आहे. त्याची माहिती आपण खूप तपशीलात न जाता करून घेऊ या.
भाषा- एक जैविक प्रकिया
बाळाचे मन हे एक कोरी पाटी असते आणि आपल्या पालकांचे विविध उच्चार ऐकून मूल भाषा शिकते असा जुना समज बराच काळ होता. परंतू १९६७ मध्ये हार्वर्ड विद्यापीठातील प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ लेनबर्ग ह्याने काही जे संशोधन केले त्यामुळे भाषा ही आईवडिलांनी दिलेली देणगी नसून ती मुलाच्या मेंदूने सक्रीय राहून अवगत केली आहे असे उघड झाले. बालमनात होणारा भाषेचा विकास ही एक उपजत जैविक, जनुकीय प्रवृत्ती आहे याला पुरावा आहे आणि तो पुढील प्रमाणे
बालकात भाषाप्राप्तिचा एक नैसर्गिक कालावधी असतो त्या काळातच नैसर्गिकरित्या भाषाप्राप्ती होऊ शकते. त्याला कोणतीही भाषा अपवाद नाही.
भाषेचा उदय हा कोणताही जाणीवपूर्वक निर्णय नसतो.
कोणत्याही बाह्य घटनेचा पडसाद वा त्यावर प्रतिसाद म्हणून भाषेची सुरुवात होत नाही तर ती प्रेरणा आतून येते. भोवतालचे वाणीसमृद्ध वातावरण फक्त पोषक असते.
वाणीचा विकास बालकांमध्ये कोणत्याही औपचारिक साधनेने होत नाही.
भाषा टप्प्या टप्प्याने विकसित होते आणि हे टप्पे सर्व जातीच्या वंशाच्या व वर्णाच्या माणसात ठराविक वयानुसारच व्यक्त होतात.
सर्व मानवी बालके बसणे, पोटावर पडून रांगणे, दुडके चालणे व नंतर चालणे असे विकासाचे टप्पे ठराविक वेळी ठराविकपणे गाठतात असे आढळून आले आहे. मूल बसायला लागते तेव्हा आवाजाचा चढ उतार करू लागते, चालायला लागण्यापूर्वी एक एक शब्द उच्च्चारायला शिकते. शब्दापासून व्याकरणाचे नियम सांभाळून वाक्य तयार करणे व हात नि बोटाचे लिहिण्यास लागणारे सुसंधान / एकत्रितपणा एकाच वेळी साध्य होऊ लागते.
नवजात बालकाचा डोक्याचा घेर साधारण साडेतेरा इंच असतो तर एका वर्षाच्या मुलाचा एकोणीस इंच व पूर्ण वाढ झालेल्या माणसाच्या डोक्याचा घेर बावीस इंच असतो. त्यामुळे पहिल्या एका वर्षात माणसाच्या मेंदूची सर्वात जास्त वाढ होते असे स्पष्ट होते.
भाषेच्या विकासाचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेतः
जन्म- रडणे
जन्म- ६ आठवडे- गळ्यातून स्वरध्वनी काढणे
जन्मानंतर सहा महिने- तोंडातून आवाज काढणे व व्यंजननिर्मिती
जन्मानंतर ८ महिने- ध्वनीच्या लकबी ओळखणे, नक्कल करणे
जन्मानंतर एक वर्ष - दा दा, मा मा असे एकाक्षरी शद्ब उच्चारता येणे
जन्मानंतर १८ महिने- एकापेक्षा अधिक अक्षरी शब्द उच्चारता येणे , शब्दसंग्रह साधारणपणे- २०-५० शब्द
जन्मानंतर दोन वर्ष + ३ महिने- क्रियापद वापरून तीन शब्दांचे वाक्य बनवणे.
जन्मानंतर ३० महिने- शब्दसंग्रह साधारणपणे ३०० शब्द
जन्मानंतर तीन वर्षे- प्रश्न विचारणे, नकारार्थी वाक्ये, बालगीते
मुलाच्या वाणीचा व्याकरणविकासही टप्प्याने होतो.
भाषाप्रभुत्व नैसर्गिकरित्या दोन ते बारा ह्या कालखंडात प्राप्त होते. भाषाप्राप्तीचा वेग ,क्षमता व वय याचा आलेख काढला तर साधारण टेकडीच्या आकाराचा दिसतो. सहाव्या वर्षी ही क्षमता सर्वात जास्त असून साधारणपणे बाराव्या वर्षापर्यंत जवळजवळ सर्वात कमीच असते. सहाव्या वर्षी सर्वात जास्त म्हणजे १०० क्षमता असे मानले तर त्यानुसार आलेख काढला तर पुढीलप्रमाणे दिसेल.
सेक्स हार्मोन्स रक्तात घोळायला लागले की मेंदूचा लवचिकपणा कमी होत जातो व नैसर्गिकरित्या प्राप्त झालेले भाषासंस्कार पक्के ठसतात याच वेळी नैसर्गिक भाषाप्राप्ती थांबते. म्हणूनच साधारण बाराव्या तेराव्या वर्षानंतर कोणतीही भाषा खऱ्या अर्थाने प्रयत्नपूर्वक शिकावी लागते. सहाव्या वर्षी भाषेची, वाणीची मज्जाकेंद्रे दक्षिणहस्त मुलांच्या(उजवा हात प्रामुख्याने वापरणारी मुले) मेंदूतील डाव्या अर्धगोलात स्थिर होऊ लागतात. ह्या प्रकियेला आपण बाजुकरण (लॅटेरलॅझेशन) असे म्हणू.
एकापेक्षा अधिक भाषा बोलणाऱ्या लोकांचा मेंदू कसा काम करतो ते पुढील भागात पाहू. त्याकरता उत्क्रांती, मेंदू आणि भाषा यांचा परस्पर संबंध याचाही आढावा घेऊ या.